Những câu chuyện bên lề kho báu dưới lòng đại dương
Festival biển Bà Rịa - Vũng Tàu năm 2006 hơn 1.000 cổ vật đại diện cho hơn một triệu cổ vật của 10 con tàu cổ bị đắm trên vùng biển Việt Nam được Bảo tàng lịch sử Việt Nam, Bảo Tàng Tổng Hợp BR-VT trưng bày. Những câu chuyện bên lề các sưu tập cổ vật có giá trị gợi lại cho những nỗi niềm, thân phận của những con tàu từng bị sóng biển, thời gian vùi sâu dưới lòng đại dương sâu thẳm, đầy bí ẩn.


THÂN PHẬN NHỮNG CON TÀU.

Chuyện về con tàu cổ  Hòn Dầm ( Phú Quốc) khá thú vị.  Từ một vụ kiện tụng về sự cố mất đồ cổ mà các thợ lặn vùng Hòn Giỏi, Hòn Thơm  mò được từ Rạng Ông Đực rồi cất  giấu trong các bụi cây, bờ cỏ ở Hòn Dầm mà các ngành chức năng đã vào cuộc khảo sát và phát hiện  một kho báu khổng lồ chìm dưới dại dương. Theo các chuyên gia khảo cổ học   Việt Nam,  con tàu cổ bị đắm này đã được ngư dân Kiên Giang phát hiện từ  trước giải phóng và khi được khai quật, cổ vật từ con tàu cổ bị đắm ( dài 30 mét, rộng 7 mét với hàng chục khoang, mỗi khoang rộng 1,5 đến 1,8 mét) đã bị thất thoát hàng ngàn hiện vật có giá trị.  Tháng 5-1991,  Ban chỉ đạo quản lý trục vớt tàu cổ này được UBND tỉnh Kiến Giang thành lập.  Hơn 10.000 hiện vật của con tàu đắm đã được lấy lên khỏi lòng đại dương, trong đó chủ yếu là đồ gốm sứ  Sawankhalok của Thái Lan có niên đại thế kỷ XV. Mặc dù việc tìm thấy đồng tiền Trung Quốc “ Vĩnh Lạc Thông Bảo” (1403-1424) trên tàu Hòn Dầm giúp các nhà khảo cổ học khẳng định niên đại chính xác của con tàu nhưng việc xác định chủ nhân và hải trình của con tàu đến nay vẫn  còn bí mật, cho dù con tàu đã vạch lên hải trình của con đường tơ lụa gốm sứ trên biển một mốc son về sự đa dạng và phong phú về chủng loại của hàng hoá trên tàu.

Từ cuối năm 1989, dân buôn bán đồ cổ  khu vực đường Đồng Khởi rỉ tai nhau về chuyện một nhóm ngư dân ở Long Hải phát hiện ra một con tàu cổ bị đắm trên vùng biển Vũng Tàu, Côn Đảo. Vào khoảng giữa năm 1990, hàng loạt các cổ vật  như bình, hũ, lọ bằng gốm sứ  với hai màu xanh lam, trắng với đủ loại chiều cao, kích cỡ, trong đó có rất nhiều cổ vật bị hàu bám đã  xuất hiện trên thị trường cổ vật TP. Hồ Chí Minh. Nhờ các phương tiện thông tin đại chúng, đi đầu là báo Công an TP.Hồ Chí Minh , tung tích của  những người dân chài phát hiện ra chiếc tàu cổ bị đắm đã được xác định- anh Nguyễn Văn Đê và Nguyễn Văn Vàng, đều là ngư dân ngụ tại ấp Hải Hà, thị trấn Long Hải, huyện long Điền tỉnh Bà Rịa –Vũng Tàu.  Khi thị trường đồ cổ ở đường Đồng Khởi, TP.  Hồ Chí Minh dậy sóng, đồng thời với việc một số đường dây buôn bán cổ vật từ TP. Hồ Chí Minh quá cảnh sang Campuchia,Thái Lan, Pháp… bị phanh phui cũng là lúc Xí nghiệp trục vớt cứu hộ Visal ( Bộ Giao thông vận tải)  khảo sát thành công vị trí tàu cổ bị đắm trên vùng biển Hòn Cau- Côn Đảo. Tháng 9-1990, Bộ Văn hóa Thông tin đã cho phép  Đặc Khu Vũng Tàu-Côn Đảo, phối hợp với Xí nghiệp liên hiệp trục vớt cứu hộ (Visal) và Công ty Hallistrom Holdnys Oceanic (Thuỵ Điển)  khai quật  khảo cổ học dưới nước con tàu cổ bị đắm này. Đợt khai quật lần này đồng nghĩa với cuộc khai quật khảo cổ học dưới nước đầu tiên ở Việt Nam. Đã có 270.000 cổ vật thu được từ con tàu đắm này chủ yếu là hàng hóa như choé, bình hũ, lọ, ấn, dĩa, tô, ống cắm bút bằng sứ, gốm… với kỹ thuật chế tác điêu luyện, tinh xảo hoa văn trang trí kiểu Châu Au. Căn cứ vào những đồng tiền cổ có niên hiệu Khang Hy và thỏi mực chữ Hán “Canh Ngọ niên”, không mấy khó khăn để các nhà khảo cổ học xác định chính xác đây là cổ vật thuộc các lò gốm sứ nổi tiếng Cảnh Đức Trấn, Sơn Đầu, Đức Hóa được sản xuất ở Trung Quốc vào đời Khang Hy (1662-1772).

Năm 1992, 1.011 lô hàng  với tổng số 2.800 cổ vật được chọn ra từ  270.000 cổ vật thu được đã được đem bán đấu giá tại Hà Lan với giá trị 6,7 triệu USD. Trong chuyến công tác tại Vũng Tàu cuối tháng 3-2006, một chuyên gia của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam- người từng chứng kiến cuộc bán đấu giá cổ vật từ tàu đắm Hòn Cau, Côn Đảo khẳng định rằng, bán đấu giá cổ vật Hòn Cau các nhà khảo cổ học nước ngoài đã nhận định  đây là cuộc đấu giá hay nhất và khôn khéo nhất trong lịch sử bán đấu giá cổ vật thế giới. Tại buổi bán đấu giá, một số biểu ngữ  đã được tung ra  trước cửa trụ sở công ty Christie’s Amsterdam - đơn vị tổ chức bán đấu giá với nội dung: ‘” Không bán cổ vật cho người Mỹ vì nước Mỹ đang cấm vận Việt Nam”. Thực ra đây là một sự thoả thuận ngầm giữa công ty Christie’s Amsterdam ( Công ty tổ chức bán đấu giá) và  Công ty Hallistrom nhằm tạo ra lực hút mãnh liệt từ phía người Mỹ. Kết quả là cuộc đấu giá  biến thành một cấp trung gian, trong đó nhiều lô hàng được nâng lên 4-5 lần so với giá ban đầu và rốt cuộc, cuộc đấu giá đã thành công mỹ mãn. Ngoài việc được hưởng lợi  59% trong tổng số  6, 7 triệu USD, cuộc đấu giá này đã đánh dấu sự mở cửa và hội nhập của Việt Nam trên trường thế giới.

Trong khi cuộc đấu giá đồ cổ tại Hà Lan đang  được bán đấu giá thì rất nhiều ngư dân Vũng Tàu và Côn Đảo tiếp tục khai quật “mót” cổ vật từ tàu cổ Hòn Cau. Hàng ngàn cổ vật trong vùng nước bán kính 0,5 đến 1 hải lý thuộc khu vực tàu cổ Hòn Cau bị đắm mà ngư dân tìm thấy sau cuộc khai quật dưới nước của Visal đã làm giới khảo cổ học kinh ngạc thực sự. Đặc biệt là trong số  đồ cổ được vớt lên  sau này có cả những hiện vật bằng đồng như khánh và chân đế cắm nến. Điều đáng nói là trong quá trình “mót”cổ vật ở Hòn Cau, một ngư dân ở phường 10, TP. Vũng Tàu đã bị liệt nửa người, sau đó bị chết vì nhũn não. Trước khi về nơi chín suối,  ngư dân này kêu người vợ lại gần và nói: “ Ngoài Hòn Cau,  ít nhất trên vùng biển Vũng Tàu còn có 6 con tàu bị đắm. Năm ngoái anh đã phát hiện ra tại Hòn Bà một tàu cổ bị đắm chỉ cách mặt nước vài chục mét. Chừng nào con mình lớn thì bảo nó ra khu vực đó mà vớt đồ cổ…” Giây cuối cùng khi lâm chung, miệng anh còn ú ớ: “Trước mỗi chuyến đi nhớ ra Hòn Bà mà khấn..”. Thông tin này sau đó được vợ của ngư dân nọ thông báo cho em trai và đó cũng là thời điểm mà người dân Vũng Tàu nói riêng và giới săn đồ cổ TP. Hồ Chí Minh lùng sục khắp hang cùng ngỏ hẻm ở Vũng Tàu vàthị trấn Long Hải. Bão tố  về con tàu cổ bị đắm khu vực Hòn Bà ( cách mũi Nghinh Phong khoảng 3 hải lý) trỗi dậy và dữ dội hơn khi thỉnh thoảng một vài thuyền câu mực, câu cá trích của ngư dân Vũng Tàu mang từng giỏ cần xé cổ vật về đất liền. Giữa năm 1993, Bộ Văn hóa Thông tin cho phép Bảo tàng tổng hợp tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu phối hợp với Visal tiếp tục khai quật con tàu cổ khu vực Hòn Bà. Trong lần khai quật này,  569 hiện vật, chủ yếu là đồ đất nung Việt Nam ở thế kỷ XIX  đã được phát hiện.   Những cổ vật Hòn Bà đã có tiếng nói riêng của mình, khẳng định được nghề gốm dân dụng truyền thống của các cư dân vùng Nam Trung bộ, liên quan chặt chẽ đến nghề làm mắm của  cư dân cổ.

 

VÀ BÍ MẬT TỪ KHO BÁU DƯỚI LÒNG ĐẠI DƯƠNG

Trước ngày chính thức bị phát hiện, con tàu cổ từng gây nhiều tranh cãi và đau đầu nhất cho giới khảo cổ học Việt Nam và thế giới là tàu Hội An Ship Back bị chìm trên vùng biển Cù Lao Chàm ( Quảng Nam). Cơn lốc về cổ vật tàu đắm Hội An và bão đã thực sự nổi lên trong lòng ngư dân Quảng Nam - Đà Nẵng từ giữa năm 1990 nhưng mãi đến năm 1997, được sự cho phép của Bộ Văn hóa Thông tin, các đơn vị  chức năng gồm Visal, Viện bảo tàng lịch sử Việt Nam, Viện Khảo cổ học, Trung tâm khảo cổ học trường Đại học Oxford ( Anh) mới tiến hành khảo sát, xác định vị trí bị đắm chính xác của con tàu cổ. Vùng biển Cù Lao Chàm vừa đỏng đảnh  vừa hung dữ đã ít nhất ba lần làm thất vọng các chuyên gia khảo cổ học đến từ 7 nước khác nhau trên thế giới trong quá trình thám sát tàu. Chuẩn bị cho đợt khai quật lần một, hai thợ lặn người Mỹ, Indonesia chưa tiếp cận được mục tiêu đã bị nổ mắt kính, phải chuyển ngay lên tàu. Trong khi hai thợ lặn này đang nói lảm nhảm do nồng độ khí trong máu quá cao thì  hai thợ lặn khác vừa thế chỗ hai thợ lặn này đã suýt mất mạng bởi thiết bị lặn có sự cố.  Lần thứ hai tiếp cận tàu cổ vùng biển Cù Lao Chàm, các nhà khảo cổ học nước ngoài đã tiến hành quy mô hơn lần một thông qua việc sử dụng  hỗn hợp khí Nitơ, ô xy cho thiết bị lặn. Thông thường  mỗi thợ lặn xuống 45 phút là phải đổi ca lên khỏi mặt nước và tiến hành giảm áp trong 3 giờ, tuy nhiên do tàu cổ đắm ở độ sâu quá lớn, thời gian lại ít nên các thợ lặn chưa tiếp cận được mục tiêu đã hết giờ quy định. Mỗi hơi thở của các thợ lặn được các chuyên gia khảo cổ tính toán 5 USD/ hơi. Tốn hơn 500 ngàn USD  cho các thợ lặn mà toạ độ tàu cổ vẫn bặt vô âm tín… Khó khăn chưa dừng lại ở đó, bởi bước sang ngày thứ tư của đợt khảo sát lần hai  thì  một cơn bão ập đến bất ngờ  từ vùng biển Cù Lao Chàm. Cơn bão này đã suýt cuớp đi 47 sinh mạng, trong đó chủ yếu là các chuyên gia khảo cổ học dưới nước và thợ lặn hàng đầu  thế giới như Mỹ,  Indonesia, Anh, Hà Lan, Malaysia và Việt Nam. Cơn bão đến nhanh và mạnh sau nửa giờ đồng hồ  nên thuỷ thủ trên hai sà lan, một tàu kéo và một tàu liên lạc đã không kịp trở tay.  Một đêm vật lộn với bão tố, hai dây neo trong tổng số 4 dây neo của sà lan đã bị vắt chéo lên nhau và sà lan có nguy cơ bị lật nghiêng. Những giây phút cuối cùng của đêm đen, thuyền trưởng người nước ngoài đã quyết định chặt đứt hai dây neo sà lan, trị giá 2 tỉ đồng để cứu đoàn. Bình minh ló rạng, bão bớt dữ dội và  lúc đó sà lan chở 47 sinh mệnh đang trôi tự do cũng được tàu kéo đưa về cảng Đà Nẵng sữa chữa.

Hồi tưởng về cuộc khai quật khó báu này, T.S Phạm  Quốc Quân , Giám đốc Bảo tàng lịch sử Việt Nam- người đã từng tham gia từ đầu đến cuối  cuộc khai quật con tàu cổ bị đắm này đã nói: “ Độ sâu tàu đắm Hội An cách mặt nước trên 70 mét nên việc tiếp cận nó là vô cùng khó khăn. Đã thế, lúc trời yên thì  dòng chảy của vùng biển Cù Lao Chàm lại cực kỳ phức tạp; va khi dòng chảy tạm ổn thì trời Cù Lao Chàm chẳng chịu cho”.

Lần thứ ba tiếp cận mục tiêu tàu cổ Hội An, các nhà khảo cổ học đã phải dùng phương pháp bão hòa khí thông qua hai quả cầu lặn. Ngoài hai thợ lặn thay phiên nhau trong mỗi quả cầu, mỗi quả cầu lặn bằng kim loại đã được trang bị những phương tiện tối tân nhất về công nghệ thông tin, xử lý hình ảnh kịp thời phục vụ cho công tác định vị và trục vớt cổ vật. Ngay cả khi hai quả cầu này được thay nhau kéo lên khỏi mặt nước thì các thợ  lặn cũng phải thường xuyên ở trong khối cầu ấy,  bởi nếu họ ra thì ngốn mất 3 tiếng đồng hồ giảm áp, và hao phí cho quá trình giảm áp ấy cứ phải quy về 5 USD/ hơi thở. May mắn là những nỗ lực của hơn 100 con người  trong quá trình tiếp cận mục tiêu lần này đã được đền đáp. Với tổng mức đầu tư trên 6 triệu USD, xác một con tàu kích thước 29,4 x 7,2 được làm bằng gỗ Tếch với trên 240.000 hiện vật trên tàu, chủ yếu là gốm sứ có nguồn gốc Chu Đậu ( Hải Dương), hơn 7 xe tải mảnh gốm vỡ và hàng trăm hiện vật là tư trang hành lý của thuỷ thủ đoàn như : ấm, ang, nồi, chiêng đồng, chảo, coc, chày, nhẫn vàng, tiền đồng… của thuỷ thủ đoàn đã được các nhà khảo cổ đưa lên khỏi lòng đại dương.

Điều thú vị nhất là  lần đầu tiên trong đợt khai quật khảo cổ học dưới nước tàu Hội An,  đoàn khảo cổ đã phát hiện 11 cá thể,  trong đó có sọ một phụ nữ  tương đối hoàn chỉnh độ 25 tuổi và sọ một bé trai có đặc điểm chủng tộc Thái. Một số nhà khảo cổ tham gia đợt khai quật này kể lại rằng, kỳ lạ nhất là  khi 11  cá thể này được đưa lên sà lan  tẩm liệm, làm các thủ tục như người vừa quá cố thì thời tiết như thuận lợi hơn, lượng cổ vật khai quật được ngày mỗi nhiều hơn, số cổ vật nguyên vẹn được đưa lên khỏi mặt nước chiếm tỉ lệ cao hơn. Sau khi được chia cho các đơn vị trưng bày: Bảo tàng lịch sử Việt Nam, Bảo tàng Hải Dương, Bảo tàng Mỹ Thuật Việt Nam, bảo tàng Quảng Nam, một phần cổ vật của tàu cổ Cù Lao Chàm sau đó đã được Công ty Buterfild ( Mỹ) bán đấu giá trên đất Mỹ. Do công tác tiếp thị  chưa tốt nên đợt bán đấu giá lần này người Việt ở hải ngoại chưa được tiếp cận  và nắm bắt thông tin về cuộc đấu giá, giá trị từ cổ vật tàu đắm nên họ đã không có cơ hội làm nóng  “sàn” đấu  và cuối cùng Việt Nam chỉ thu về hơn 4 triệu USD.

Được ngư dân Phan Thiết ( Bình Thuận) phát hiện trên ngư trường Cà Mau muộn màng hơn, nhưng  tàu cổ  Cà Mau lại được tiếp cận nhanh và ít tốn kém nhất. Tại toạ độ 7o 41’2” vĩ Bắc đến 105o29’ 18” kinh Đông, một xác tàu  có nguồn gốc từ Trung Hoa được làm bằng gỗ Kim Giao  có kích thước 24x 8 mét khi bị chìm còn mang theo gần 2.000 cổ vật là đồ gốm niên hiệu “Đại Thanh Ung Chính niên chế” ( 1723-1735) , trong đó  có một số cổ vật đã bị biến dạng vì lửa – một nguyên nhân chính được các nhà khảo cổ đánh giá tàu đắm do cháy.

“Tiếng nói” từ  hàng trăm ngàn cổ vật  được phát hiện dưới lòng đại dương của 10 con tàu cổ bị đắm trên vùng biển Việt Nam đã được phát hiện trong vòng 15 năm qua đã giúp các  nhà khảo cổ học  trong và ngoài nước có thêm luận cứ khoa học chứng minh rằng vùng biển Việt Nam là con  đường huyết mạch tơ lụa gốm sứ trên  biển cách  nay nhiều  thế  kỷ, thể  hiện sự giao thương của  hai nền văn  minh Đông    Tây. Theo  các chuyên  gia của Viện  Khảo cổ học, Trung tâm KHXH&NV quốc gia, Trung tâm khảo cổ học trường Đại học Oxford ( Anh )  thì sự  giao  lưu  của hai nền văn minh Đông –Tây đã có  từ những  thế  kỷ đầu  CN, song  đến  thế  kỷ X, XI cuộc giao  thương  mới bắt  đầu rộng mở.  Hàng loạt  thương  cảng, thương điềm  đã  được  hình  thành tạo  nên sự  sầm  uất của  con đường tơ lụa gốm sứ trên biển. Các chuyên gia nhận định rằng  con  đường tơ lụa, gốm sứ trên biển với  điểm  cực tây  từ  Roma  quá các  hải  cảng vùng Bắc Phi, Trung cận Đông, men  theo phía Nam  biển An Độ qua Thái  Lan, vòng qua eo biển Malaca, sau đó chia  ra hai ngả. Nga  thứ  nhất  men theo  vùng biển Việt Nam  quá các cảng  Côn Đảo-Cù  Lao  Chàm-Hội An  vào  vùng   biển nam Trung Hoa  để tới Nam Nhật Bản. Ngã  thứ  hai   đi vào quần  đảo Indonesia, Philippin rồi  ngược  vào vùng phía nam  Trung  Hoa  để tới Nam Nhật Bản.  Điểm tận  cùng phía Đông con đường này là  cảng  Hakata trên đảo Kuyshu.

 Những giá trị  vô giá của hàng ngàn cổ vật tiêu biểu, điển hình được khai quật từ  kho báu dưới lòng đại dương để đến với Festval biển Bà Rịa- Vũng Tàu 2006 lần này vừa đa dạng về màu sắc, vừa phong phú về chủng loại, có nguồn gốc từ Chu Đậu(Hải Dương Việt Nam),  Trung Quốc, Thái Lan…Ngoài việc đem lại nguồn lợi kinh tế cho đất nước, mỗi một cổ vật đều mang trong mình  mỗi thân phận, mỗi kiếp người, thậm chí có khi là của một dòng tộc, một quốc gia.

BBT