Dấu tích văn hóa cổ trên vùng đất Nhơn Trạch

 

                                                                                                                                           Phan Đình Dũng

             Nhơn Trạch là vùng đất thấp, được xem là miệt hạ của sông Đồng Nai. Đây là tiểu vùng địa lý khá độc đáo và mang nhiều đặc trưng của vùng sinh thái ngập mặn, giao hòa giữa vùng đồng bằng sông rạch và cửa biển của Đồng Nai. Trên vùng đất này, qua phát hiện khảo cổ học, cho thấy có nhiều dấu tích của cư dân cổ đã từng sinh sống.

- Di chỉ Cái Vạn nằm trên dải đất của hai con rạch Cái Vạn và Ông Hỉ, thông với sông Thị Vải thuộc xã Long Thọ. Những hiện vật tại di chỉ được phát hiện khá sớm và lẻ tẻ. Năm 1875, Hamy – người Pháp đã thu nhặt được một số rìu đá và công bố - đó là công cụ lao động của người tiền sử. Trên cơ sở của những phát hiện trước đó của người dân, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều đợt thám sát và khai quật. Trong đó có hai cuộc khai quật khá quy mô vào năm 1978 và 1996. Một lượng hiên vật khá lớn được phát hiện gồm nhiều công cụ lao động bằng đá (rìu, dao, bàn mài, đục, khuôn đúc, chày nghiền, hòn kê); đồ đồng (rìu, giáo, đồ đựng), vật dụng của người xưa mà chủ yếu là đồ gốm trên hàng chục ngàn tiêu bản (dọi xe chỉ, chì lưới, bi gốm, bàn xoa, cà ràng, mảnh chén, bát, chân đế, bình, hủ…), trên các mảnh gốm có nhiều loại hoa văn. Đồ gỗ (ván, cọc, lưỡi kiếm, suốt đan lưới, mũi nhọn, cán dao, lao ngạnh, bàn dập, nêm chốt, thuổng tay…). Bên cạnh đó còn có một số di cốt động vật hươu, răng voi…Di chỉ Cái Vạn được xem là địa bàn cư trú của người tiền sử, cũng là một di chỉ xưởng chế tác công cụ lao động. Các cư dân cổ làm nhà trên vùng ngập mặn với các hoạt động kinh tế làm ruộng, đánh bắt thủy hải sản…. và  nghề thủ công. Niên đại của di chỉ được xác định là 3.360 + 80 năm cách ngày nay.

            - Di chỉ Cái Lăng nằm trên địa hình có nhiều rạch như Tắc Chạch, Bến Miễu, Cá Sình có hướng ra sông Thị Vải, sông Cây Kho thuộc xã Long Thọ. Di chỉ được phát hiện từ thập niên 70 thế kỷ XX. Di chỉ được khai quật vào năm 2000 và 2003. Tại đây phát hiện nhiều hiện vật bằng đá, gốm, đồ gỗ tương tự với các loại hình công cụ, vật dụng với hiện vật phát hiện tại di chỉ Cái Vạn. Những hiện vật bằng đá như hòn cuội, rìu, khuôn đúc, bàn mài, chày nghiền, chày giã, vòng tay…đồ gốm có hòn bi, bát, đĩa, bàn dập, dọi xe sợi, cà ràng, nắp đậy…Đặc biệt, có nhiều công cụ bằng gỗ như lưỡi mai, lưởi xẻng, cuốc, bàn đập...và nhiều cọc nhà gỗ được xem là cọc nhà sàn của cư dân cổ xưa trên vùng đất đầm lầy. Đây cũng là địa bàn cư trú của người tiền sử. Niên đại xác định cách ngày nay từ 2.700 – 2000 năm cách ngày nay.

            - Di chỉ Rạch Lá nằm đầu nguồn của con rạch, chi lưu của sông Đồng Tranh thuộc xã Phước An). Người dân đã phát hiện những hiện vật một cách tình cờ từ năm 1996. Di chỉ được khai quật năm 2002 và thu được một số hiện vật bằng đá, gỗ, gốm; trong đó, đồ gốm chiếm số lượng nhiều. Di vật gốm gồm: bi gốm, trong đó có hằng trăm tiêu bản gốm miệng loe, mảnh chân đế, mảnh thân…theo dạng đồ vật đựng trong sinh hoạt, sản xuất. Trên các tiêu bản gốm có nhiều dạng hoa văn như: văn thừng, khắc vạch, chấm dải, các đường song song, gấp khúc, chữ chi, lượn sóng, hình tam giác. Di chỉ Rạch. Đặc biệt, trong di chỉ phát hiện một thanh đá kêu – có thể dạng đàn đá/nhạc khí. Di chỉ Rạch Lá là địa bàn cư trú với hình nthức nhà sàn của cư dân cổ trên vùng đất ngập mặn ven biển. Niên đại được xác định khoảng 3.200 cách ngày nay.

            - Di chỉ Gò Me nằm trên địa hình giồng cát  thuộc xã Vĩnh Thanh. Tên di chỉ gắn liền với đặc điểm của loài thực vật – cây me - được xem là có nhiều trên địa bàn này. Di chỉ được khai quật năm 2004, thu được những hiện vật bằng đá ( rìu bôn, đục, bàn mài, chày nghiền, vòng tay, lõi vòng, khuôn đúc, hạt chuỗi, mũi giáo, dao hái, mảnh vỡ…), đồ đồng (rìu lưỡi xòe), đồ gốm (chủ yếu là các mảnh vở của bình, hủ gốm, đất nung).

Đặc biệt, trong tích có vết tích 4 ngôi mộ; trong đó có hai mộ còn di cốt người. Đây là lần đầu tiên phát hiện di cốt gồm hai cá thể còn khá nguyên vẹn trong di chỉ khảo cổ trên địa bàn Đồng Nai. Hai di cốt được được táng trong hai mộ khác nhau, phát hiện trong hố khai quật, nằm cách nhau 3 mét, đầu quay ngược chiều nhau. Bên cạnh các di cốt phát hiện một chiếc rìu đồng, một vòng tay bằng đồng và 3 hạt chuỗi. Dựa trên kết quả nghiên cứu, các nhà nghiên cứu nhân chủng học cho rằng di cốt là của hai người đàn ông: một người đàn ông độ tuổi từ 25 đến 30 tuổi, một là thanh niên khoảng 17 tuổi.

Theo kết quả nghiên cứu được công bố, cả hai di cốt người cổ Gò Me có đặc điểm hình thái người gần gũi với nhóm người thuộc laọi hình nhân chủng Đông Nam Á trong nhân chủng cổ Đông Sơn. Loại hình nhân chủng này hay gọi chính xác là dạng Đông Nam Á, thuộc tiểu chủng Nam Mongoloit trong ngành Monggoloit mà những nét Mongoloit có phần nổi trội. Sọ thuộc loại ngắn hoặc dài trung bình, mặt rộng trung bình và ngắn, mũi rộng trung bình hoặc đôi khi hơi rộng. Hốc mũi không phát triển, xương mũi rộng và ngắn. Tầm vóc khoảng từ 1,58 m đến 1,64 m.  Tuyệt đại bộ phận cư dân ở Đôgn Nam Á thuộc nhóm loại hình này mà tiêu biểu là các tộc: Tày, Thái, Việt, Lào, Myanmar, Khơme, Malaya, Tagan, Java…

Cùng với những di cốt được phát hiện ở vùng Rừng Sác – Cần Giờ (Giồng Cá Vồ, Giồng Cá Trăng, Giồng Phệt), di cốt người cổ được phát hiện tại di chỉ Gò Me (xã Vĩnh Thanh, Nhơn Trạch) là những đại diện được xem là bản địa của cư dân thời kim khí trên vùng đất ngập mặn ven biển ở  Đồng Nai nói riêng và phía ven biển ở Đông Nam Bộ nói chung. Di chỉ Gò Me là địa bàn cư trú và mộ táng của người cổ trên vùng giồng cát khu vực ngập mặn. Niên đại 3.000 năm cách ngày nay.

*

            Cùng với một số địa điểm khác trên địa bàn có phát hiện nhiều hiện vật cho thấy vùng đất Nhơn Trạch – vùng đất ngập mặn cách đây 3.500 – 3.000 đã có những lớp cư dân đến sinh sống. Họ từng bước thích ứng với môi trường (làm nhà sàn trên vùng ngập nước), ngoài phương thức kinh tế săn bắn, hái lượm, cư dân cổ biết đến nghề nông (làm ruộng), nghề đánh bắt thủy, hải sản, biết đến các nghề thủ công làm đồ đá, làm gốm, dệt vải, đúc đồng, nghề mộc.

Khi đánh giá về những phát hiện dấu tích văn hóa cổ ở vùng đất Nhơn Trạch gắn với địa bàn vùng ngập mặn lân cận trong không gian văn hóa chung của Cần Giờ, Vũng Tàu, các nhà nghiên cứu cho rằng:”Cư dân cổ” từ địa bàn này, đã trở thành lớp cư dân tiền trạm, mở cửa thông ra biển để chuyển tải những sản phẩm văn hóa kim khí vùng châu thổ sông Đồng Nai đến các vùng phụ cận, gần nhất là khu vưc sông Vàm Cỏ và châu thổ sông Cửu Long đang trên quá trình bồi tụ hình thành”.

Những dấu tích văn hóa cổ là những trang sử trong lòng đất, khó được phát lộ, phản ánh những thời kỳ phát triển khá xưa. Chắc chắn trong lòng đất Nhơn Trạch còn nhiều dấu tích nữa nhưng chưa được phát hiện bởi nhiều yếu tố. Thế nhưng, trên những cơ sở di chỉ, hiện vật đã được phát hiện, cho thấy, Nhơn Trạch là vùng đất ẩn chứa những trầm tích văn hóa cách đây hàng ngàn năm khá đặc sắc, gắn liền với các vùng phụ cận ở Nam Việt Nam, thậm chí có sự giao thoa văn hóa với các nền văn hóa trong khu vực Đông Nam Á. Trên nền tảng của cư dân cổ trước đây, trong các thời kỳ, những cư dân từ các nơi khác đã tìm đến đây tụ cư và hình thành những cơ sở xã hội, thích ứng với môi trường tự nhiên, góp phần tạo nên một vùng đất đầy tiềm năng trong sự phát triển.