Vai trò của Thanh Niên Tiền Phong trong cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8 năm 1945 tại Và Rịa - Vũng Tàu
Quá trình chuẩn bị và khởi nghĩa giành chính quyền tại Bà Rịa - Vũng Tàu đã khẳng định vai trò to lớn của quần chúng nhân dân dưới sự tổ chức và lãnh đạo của Đảng, trong đó, Thanh niên Tiền phong là tổ chức quần chúng đông đảo nhất, là lực lượng chủ lực trực tiếp tham gia giành chính quyền ở Bà Rịa - Vũng Tàu dưới sự lãnh đạo của các đảng viên cộng sản.

     Các tầng lớp nhân dân ở Bà Rịa - Vũng Tàu vốn có truyền thống yêu nước, căm thù giặc sâu sắc. Từ khi có tổ chức Đảng chi bộ Phước Hải (1934) rồi Ban cán sự Bà Rịa (1937), công tác vận động quần chúng được Đảng bộ chú trọng, đẩy mạnh việc phát triển tổ chức, xây dựng lực lượng cách mạng. Nhiều đoàn thể quần chúng đã ra đời như Lỗ Bang tương tế Hội, Hội ái hữu, Hội chài lưới,  Hội truyền bá quốc ngữ, Hội bóng đá, Hội bóng bàn, Hội lương hữu, và đến thời kỳ tiền khởi nghĩa đã xuất hiện các tổ chức Thanh niên Cứu quốc và Thanh niên Tiền phong.
     Trải qua nhiều đợt khủng bố trắng của thực dân Pháp, nhất là từ sau khởi nghĩa Nam Kỳ, phong trào cách mạng tại Bà Rịa - Vũng Tàu từ giữa năm 1943 từng bước được khôi phục và phát triển trở lại. Nhiều đảng viên, cốt cán của tỉnh trước đây phải tạm lánh đi nơi khác nay trở về các căn cứ Phước Hải, Long Mỹ, Long Điền, Đất  Đỏ và khu vực lộ 2 tiếp tục hoạt động. Các đồng chí Phạm Ngọc Thạch, Dương Bạch Mai nhiều lần đi về Bà Rịa - Vũng Tàu vận động xây dựng lại các tổ chức cách mạng.
     Sau khi Nhật đảo chính Pháp, phong trào kháng Nhật do Ban Thường vụ Trung ương Đảng chủ trương được các tầng lớp nhân dân trong tỉnh hưởng ứng sôi nổi. Phong trào Thanh niên Tiền phong, khởi xướng từ tháng 5 năm 1945, ở Sài Gòn đã lan về các tỉnh. Ở Bà Rịa - Vũng Tàu,  các đảng viên hoặc người của Đảng được đưa vào nắm giữ những cương vị chủ chốt của thanh niên Tiền phong. Ban lãnh đạo thanh niên Tiền phong tỉnh Bà Rịa do các anh Dương Văn Xá, Lưu Văn Vầy và Nguyễn Văn Phải làm thủ lĩnh. Thanh niên Tiền phong Vũng Tàu do Dương Văn Minh, một viên chức cảnh sát ngụy làm thủ lĩnh, nhưng đại đa số các đội viên lại là những thanh niên yêu nước.
     Tháng 5 năm 1945, chi bộ Bà Rịa được thành lập lại tại Long Mỹ. Chi bộ giao cho đồng chí Phạm Văn Tỷ xây dựng một đội tự vệ làm nhiệm vụ bảo vệ Mặt trận Việt Minh và cán bộ lãnh đạo. Thông qua các đảng viên cũ và các thủ lĩnh nòng cốt được ta đưa vào trong các nhóm Thanh niên Tiền phong ở các tổng xã, chi bộ đã nắm và chỉ đạo được Thanh niên Tiền phong ở các cấp cơ sở.
Trong thời gian gấp rút chuẩn bị khởi nghĩa, lực lượng Thanh niên Tiền phong các sở cao su trong toàn tỉnh ngày đêm sưu tầm, chế tạo vũ khí, hăng say luyện tập chờ lệnh chiến đấu. Nhiều người từng làm thầy xu, cai, ký hay hương chức trong làng cũng tham gia Thanh niên Tiền phong. Thanh niên dân tộc Châu ro hăng hái chế tác nhiều cung, ná. Các đội tự vệ chiến đấu làm nhiệm vụ giữ gìn an ninh trật tự, phục kích cướp súng của địch, trang bị thêm vũ khí cho mình.
     Tổ chức Thanh niên Tiền phong trong tỉnh đã phát triển nhanh chóng cả về số lượng và chất lượng, làm lực lượng  nòng cốt trong khởi nghĩa. Thanh niên Tiền phong tập hợp được hầu hết các tầng lớp nhân dân, ở tất cả các làng, cả thanh niên, phụ nữ, thiếu nhi, người già, công chức, hương chức các làng, cai ký trong các sở cao su. Thanh niên Tiền phong tự trang bị vũ khí, luyện tập quân sự và bảo vệ an ninh trật tự ở các làng xã, tự quản ở đồn điền thay cho hệ thống tề xã đã rệu rã từ khi Nhật đảo chính Pháp. Thanh niên Tiền phong đã tuyên bố gia nhập Mặt trận Việt Minh và tuyên thệ trung thành với Tổ quốc Việt Nam.
     Thực hiện chỉ thị của Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc, Hội nghị Xứ uỷ Nam Kỳ mở rộng họp từ ngày 17 đến 20 tháng 8 năm 1945 đã quyết định phát động nhân dân Nam Bộ tổng khởi nghĩa giành chính quyền đồng loạt với cả nước. Chi bộ Bà Rịa họp và quyết định sử dụng lực lượng thanh niên Tiền phong tất cả các xã trong tỉnh có trang bị vũ khí thô sơ làm nòng cốt,  huy động đồng bào toàn tỉnh về Bà Rịa giành chính quyền.
     Ủy ban khởi nghĩa Bà Rịa được thành lập gồm các đồng chí chủ chốt trong chi bộ và Ban thủ lĩnh Thanh niên Tiền phong tỉnh. Rạng sáng ngày 25 tháng 8 năm 1945, một vạn quần chúng Bà Rịa đã xuống đường toả về khắp các địa bàn trong tỉnh giành chính quyền. Được Ủy ban khởi nghĩa tỉnh giao nhiệm vụ, các đội thanh niên tự vệ Bà Rịa đã bí mật bố trí lực lượng bảo vệ cán bộ đồng thời phân tán lực lượng theo sát từng đoàn tuần hành. Với sức mạnh đồng tâm hiệp lực của quần chúng nhân dân, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Bà Rịa đã thắng lợi hoàn toàn.
      Ngày 28 tháng 8 năm 1945, tại Vũng Tàu, hơn 4 ngàn quần chúng nhân dân tập trung tại sân vận động Lam Sơn nghe đồng chí Dương Bạch Mai, cán bộ của Xứ uỷ, người đại diện cho Ủy ban khởi nghĩa Vũng Tàu, tuyên bố nền độc lập của quê hương mình. Trong giờ phút lịch sử ấy, hàng vạn đồng bào Bà Rịa - Vũng Tàu đã trào nước mắt vì ước nguyện độc lập tự do  đã thành hiện thực./.      
Xuân Thanh